Loodzetten bij Drukkerij Efficient

Drukkerij Efficient is één van de weinige drukkerijen in Nederland die nog gebruik maken van loodzetsel en boekdrukmachines. Deze op zich verouderde techniek wordt door Efficient gebruikt voor drukwerk dat een bijzondere uitstraling moet hebben. Klanten waarderen de boekdruk vooral bij exclusieve visitekaartjes en briefpapier. Maar ook om het speciale karakter van familiedrukwerk te benadrukken wordt nog veel gebruik gemaakt van loden letters en boekdruk.

Over enige tijd zal echter ook voor Drukkerij Efficient het werken met lood definitief tot het verleden behoren omdat Henk met pensioen gaat. Met hem zal ook de specialistische typografische kennis die nodig is voor de bediening van de Intertype loodregelzetter uit het bedrijf verdwijnen.

Als een klein eerbetoon aan Henk en al die andere grafische specialisten uit het loodtijdperk kunt u hier zien en lezen hoe de werkplek van Henk er uit ziet.

Door op de kleine foto's te klikken zal een nieuw venster worden geopend met een uitvergroting van de foto.

De Intertype regelzetter

Vele jaren geleden zat Henk al achter de Intertype regelzetter. Deze loodzetmachine zet complete regels tekst. Via het toetsenbord kan de zetter alle benodigde matrijsen achter elkaar zetten. Als de complete regel is gezet, wordt de regel gegoten en worden de matrijsen weer over het magazijn verdeeld.

Henk is hier dertig jaar ouder geworden, net als de Intertype. Maar aan het apparaat is weinig veranderd.

De omvang van een loodzetmachine is op deze foto pas goed zichtbaar. Op de voorgrond is de pot met het gesmolten lood te zien. Boven in beeld is het magazijn met de lettermatrijsen zichtbaar.

Het toetsenbord van een Intertype lijkt weinig op dat van een computer. Links staan de onderkast letters, rechts de kapitalen en in het midden en aantal speciale tekens en de cijfers. Het meeste zetwerk wordt met de linkerhand gedaan, met de rechterhand wordt de rest van de machine bediend, zoals het invoegen van speciale tekens die niet in het magazijn zitten, het wisselen van magazijn en het spatiëren van de tekst.

Het loodreservoir van de Intertype regelzetter. Vlak naast de zetter staat deze open bak met gesmolten lood. Vandaag de dag zou de arbo-dienst daar beslist moeite mee hebben.

Deze matrijsen bevatten twee fonts: normaal en halfvet. Om een ander lettertype te gebruiken moet een ander magazijn worden gebruikt.

Iedere matrijs heeft een 'sleutel' waarmee de matrijs automatisch naar de juiste plaats in het magazijn wordt gedistribueerd als de regel in lood is gegoten.

Een matrijs met op de achtergrond het magazijn waarin de andere matrijsen zijn opgeslagen.

Even fontje wisselen? Dan moet je wel een nieuw magazijn plaatsen.

Niet alle tekens zijn in het magazijn aanwezig. Daarom moeten sommige speciale tekens met de hand worden ingevoegd in de regel.

Een regel staat klaar om in lood te worden gegoten. Let op de spaties tussen de woorden.

Een in lood gezetten regel en de afdruk. In de uitvergroting is duidelijk te zien dat de letter vrij diep in het papier is gedrukt.

Het eindresultaat: een in lood gezette regel.

Dit vinden de liefhebbers zo charmant: de indruk van de loden letters is op de achterzijde van het papier zichtbaar.

Handzetten

De werkplek van een handzetter: de kast met de losse loden letters en daar boven een grote verzameling regelwit.

Bij drukkerij Efficient wordt heel soms ook nog met de hand gezet.

Het gereedschap van de handzetter: zethaak, correctietang (die ook wel lettermoordenaar wordt genoemd) en els.

Een zethaak met de tekst van een visitekaartje. Correcties worden uitgevoerd met de els of met de correctietang. Omdat letters hiermee snel beschadigden (en dan naar de 'hel' gingen, een speciale bak in de letterkast) wordt de correctietang ook wel 'lettermoordenaar' genoemd.

Bij deze loden letters hangen de lettervormen iets over op het gebied van de naastliggende letter. Tegenwoordig wordt dit 'kerning' genoemd, maar bij loden letters heet dit 'overhang'.

Een aantal bekende font-termen en hun betekenis bij losse loden letters.

Losse letters in een groot corps. Dat is best eenvoudig uitzoeken.

Maar bij een zes punts lettertje is dat niet zo eenvoudig. Als alle letters door elkaar liggen spreekt de handzetter van een 'pastei'. Een zetter die zetwerk uit zijn handen laat vallen is daarom een pasteibakker. Het herverdelen van de letters over de vakjes van de letterkast wordt 'distribueren' genoemd.

Het belangrijkste gereedschap van de handzetter: benzine, een bokkepoot, de els, een hamer, de galeisleutel en een blok om de letters op gelijke hoogte te brengen.

Om de losse letters bijelkaar te houden wordt zetsel met een touwtje opgebonden.

Het met een touwtje opbinden van zetwerk.

Afbeeldingen voor boekdruk worden clichés genoemd. Omdat het maken van een goed cliché kostbaar is, worden ze voor hergebruik bewaard in de cliché-bak.

Net als de cliché's zelf zijn zelfs een aantal van de logo's verouderd.

Magnetisch cliché-blok voor het plaatsen van cliché's tussen de tekst.